Evrópuréttur er sú fræðigrein lögfræðinnar sem snýr að Evrópusambandinu og EES. Hún er afar yfirgripsmikil, lagagreinar og dómar oft flóknir og ekki fyrir hvern sem er að sökkva sér út í. Í þessu greinarkorni ætla ég ekki að fara djúpt í fræðin heldur aðeins kynna til sögunnar helstu meginreglur evrópuréttar, sem að mínu mati segja ýmislegt um eðli og einkenni Evrópusambandsins.

Helstu meginreglur ESB-réttar varpa ljósi á hvers konar kerfi ESB er í raun en þær eru:

o Skilvirknisreglan (principle of effectiveness) :
Það er meginregla í bandalagsrétti sem kallast skilvirknisreglan. Regla þessi kveður á um það að ávallt skuli túlka bandalagsrétt með það að markmiði að hann virki sem best. Til þess að bandalagsréttur virki sem skyldi verður hann að hafa áhrif í löggjöf aðildarríkjanna. Leitast er við að túlka alla bandalagslöggjöf
með hliðsjón af þessari reglu.

o Réttarheimildarlegur bakgrunnur meginreglnanna
Út frá þessari meginreglu um skilvirkni bandalagsréttar hafa myndast fjórar aðrar meginreglur er varða lögskýringu (túlkun) bandalagsréttar. Allar hafa þessar reglur
það sameiginlegt að þær hafa myndast í dómaframkvæmd Evrópudómstólsins

o Meginreglan um forgangsáhrif
Ber fyrst að nefna meginregluna um forgangsáhrif evrópuréttar. Kveður sú regla á um það að aðildarríkjunum er óheimilt að beita landsrétti (lögum og reglum aðildarríkjanna sjálfra) sem er í ósamræmi við bandalagsrétt. Rökin fyrir þessari reglu eru þau að það
myndi sannanlega grafa undan bandalagsréttinum ef hann væri réttlægri en landsréttur aðildarríkjanna. Meginreglan um forgangsáhrif tekur til allra tegunda bandalagslöggjafar, hvort sem um ræðir samningana sjálfa eða afleidda löggjöf.Ekki skiptir heldur máli um hvaða tegund landsréttar er að tefla í hvert sinn,t.d. hefur bandalagsréttur forgangsáhrif gagnvart stjórnarskrá aðildarríkjanna ef ákvæði þeirra stangast á. Þessi regla gildir óháð því hvort löggjöf aðildarríkis
er yngri eða eldri.

Meginreglan um forgangsáhrif kom fyrst fram í dómi Evrópudómstólsins(ECJ) í málinu Costa v. Enel frá 1964. Málið var rekið af lögfræðingi nokkrum að nafni Costa og sótti hann gegn ítalska raforkufyrirtækinu ENEL. Var málið lagt til forúrskurðar fyrir dómstól EB. Álitaefnið var hvort löggjöf þar sem ítölsku raforkufyrirtækin höfðu verið þjóðnýtt stæðist löggjöf EB. Ítalska ríkið hélt því fram að þar sem þjóðnýtingarlögin væru yngri en lög EB þá myndu þau gilda umfram EB lögin en dómstóllinn taldi ítölsku þjóðnýtingarlögin í andstöðu við lögggjöf EB bæru þau því að víkja.

- Þýðir að ESB löggjöf er alltaf í öllum tilvikum æðri landslögum, meira að segja stjórnarskrám aðildarríkjanna. Ef landslög stangast á við löggjöf ESB, gildir löggjöf ESB.

o Meginreglan um bein réttaráhrif
Í öðru lagi má nefna meginregluna um bein réttaráhrif. Sú regla byggir á því að einstaklingar geti byggt rétt sinn á bandalagslöggjöf beint fyrir dómstólum aðildarríkjanna. Til þess að lagaregla geti haft bein réttaráhrif verður hún að
uppfylla ákveðin skilyrði. Þessi skilyrði eru þau að hún sé nægilega skýr, nákvæm og óskilyrt til að hægt sé að byggja á henni rétt.

Þessi meginregla kom fyrst fram í dómi Evrópudómstólsins í máli Van Gend en Loos. Málið snérist um frjálst flæði vöru. Fyrirtækið hollenska Van Gend en Loos flutti efni yfir landamæri Hollands og Þýskalands og var rukkað um tolla. Taldi fyrirtækið það brjóta 12. grein Rómarsáttmálans um frjálst flæði vöru og höfðaði mál fyrir Evrópudómstólnum sem taldi svo vera og að fyrirtækið gæti byggt rétt sinn á þeirri grein.

- Þýðir t.d. að ef Ísland gengur í ESB og neitar að innleiða tilskipun um innflutning á hráu kjöti eða tálmar innflutning á nokkurn hátt, þá getur pólskt eða breskt fyrirtæki farið í mál við íslenska ríkið og byggt á ESB-reglum

o Mismunandi réttaráhrif eftir gerð bandalagslöggjafar
Það hvort lagaregla bandalagslöggjafar geti haft bein réttaráhrif veltur einnig á því um hvers konar löggjöf er að ræða. Sáttmálarnir sjálfir geta alltaf haft
bein réttaráhrif. Hvað varðar afleidda löggjöf þá skiptir máli um hvers konar afleidda löggjöf er að ræða þegar metið er hvort lagaregla geti haft bein réttaráhrif. Reglugerðir geta alltaf haft bein réttaráhrif, bæði lóðrétt og lárétt þ.e. milli einstaklinga eða fyrirtækja og annarra einstaklinga og fyrirtækja (lárétt) sem og milli einstaklinga eða fyrirtækja og ríkis (lóðrétt).

Varðandi tilskipanir er meginreglan hins vegar sú að þær hafi einungis lóðrétt bein réttaráhrif, og þá einungis eftir að frestur aðildarríkis til innleiðingar
tilskipunarinnar er liðinn. Frá þessari meginreglu eru nokkrar undantekningar.

o Bein lagaáhrif
Í þriðja lagi er um að ræða meginregluna um bein lagaáhrif. Kveður hún í raun á um það að bandalagsréttur verður strax hluti af löggjöf aðildarríkjanna, án þess
að þurfi sérstakrar innleiðingar við.

Þessi meginregla kom fyrst fram í dómi Evrópudómstólsins í máli Simmenthal frá 1978. Þar kom skýrt fram að þó svo að stjórnarskrárdómstóll sé eini dómstólinn landsins, í þessu tilviki Ítalía, sem hefur vald til að skera úr um gildi landslaga sem skarast á við ESB-löggjöf samkvæmt öðrum innlendum dómstóli, verður sá dómstóll að veita ESB-löggjöf tafarlaus réttaráhrif án þess að bíða úrskurðar stjórnarskrárdómstólsins.

- Þýðir einfaldslega að öll ESB löggjöf verður stjórnskipulega bindandi í öllum aðildarríkjum.

o Óbein réttarverkan
Í fjórða lagi er meginreglan um óbein réttaráhrif. Kveður sú regla á um það að ávallt skuli túlka landsrétt með hliðsjón af bandalagsrétti. Verður þetta til
þess að tilskipanir sem ekki eru innleiddar eða eru rangt innleiddar geta haft áhrif á túlkun landsréttar. Aldrei má þó ganga svo langt í túlkuninni að farið sé gagngert í bága við löggjöf aðildarríkisins, þ.e. contra legem. Túlkunarreglan má heldur ekki leiða til refsiábyrgðar eða annars konar ábyrgar fyrir einstaklinga.
Dómstólar aðildarríkjanna verða að reyna að túlka landsrétt í samræmi við bandalagsrétt án þess að vera að endurskrifa landsréttinn. Meginregla þessi kom fyrst fram í dómi Evrópudómstólsins í máli Van Colson frá 1984 en það mál snérist um tvær þýskar konur sem sóttu um starf í fangelsi fyrir karlkyns fanga en var synjað um starfið jafnvel þó þær væru með hæfustu umsækjendum og var það gert á grundvelli kyns. Þýsk lög voru túlkuð með hliðsjón af ESB-löggjöf og litið svo að brotið hafi verið á þeim réttur.

– Öll landslög eru s.s. túlkuð til samræmis við ESB löggjöf.

Greinin er unnin upp úr glósum undirritaðrar úr bókinni Löggjöf Evrópusambandsins og evrópskra efnahagssvæðisins eftir Sigurð Líndal og Skúla Magnússon (gefin út árið 2007 af Úlfljóti).

Brynja B. Halldórsdóttir
Stjórnarmeðlimur í Ísafold

12 ástæður fyrir því að hafna ESB aðild

9. Innan ESB eru réttindi fyrirtækja sett ofar réttindum borgaranna. Til eru reglur um mannréttindi borgaranna innan ríkja ESB en erfitt er fyrir borgarana að leita réttar síns gagnvart alþjóðlegum fyrirtækjum sem brjóta á réttindum þeirra. Margir dómar Evrópudómstólsins staðfesta þetta s.s. Laval-, Rüffert- og Vaxholm-dómarnir.

Lesa meira...