Lýðræðið innan ESB
Hart hefur verið deilt um það á undanförnum misserum hvort við Íslendingar séum í aðildarviðræðum við Evrópusambandið eða í rauninni í aðlögunarferli að sambandinu. Ísland hefur að sjálfsögðu gríðarlegra hagsmuna að gæta þegar að þessum viðræðum/aðlögðun kemur. Þættir eins og gjaldeyrismál, sjávarútvegsmál, landbúnaðarmál, orkumál o.fl. skipta miklu máli. Þó er einn þáttur sem að mínu mati skiptir ekki síðra máli, og um hann er ekki sérstaklega fjallað í „aðildarviðræðunum“, það er lýðræðið innan ESB.
Ég hef rekið mig á ýmis dæmi, þar sem hallað hefur á lýðræðisleg vinnubrögð innan ESB og hjá þeim löndum sem eiga aðild að sambandinu. Í samhengi þeirrar umræðu sem hefur skapast vegna stjórnlagaþings og nýrrar stjórnarskrár Íslands, er áhugavert að skoða með hvaða hætti Lissabon sáttmálinn, sem er ígildi stjórnarskrár ESB, var tekinn í notkun.
Árið 2004 stóð til að taka í notkun stjórnarskrá Evrópusambandsins(TCE). Til að hægt sé að taka slíkan sáttmála í notkun þarf hvert og eitt aðildarríki að samþykkja það. Af þeim 25 ríkjum sem þá áttu aðild að sambandinu voru einungis 7 sem áætlað höfðu að gefa almenningi rétt á því að kjósa um stjórnarskránna með þjóðaratkvæðagreiðslu, í hinum 18 löndunum tóku þjóðþingin ákvörðun (lýðræðisleg vinnubrögð?). Bæði Spánverjar og Lúxemborgarar samþykktu stjórnarskránna í þjóðaratkvæðagreiðslu, en henni var hafnað í Frakklandi og Hollandi. Áður en kom til fleiri atkvæðnagreiðslna féll sambandið frá áformum sínum um þessa stjórnarskrá. (Hafði lýðræði þessara landa sigrað?) Við tók tímabil þar sem embættismenn Evrópusambandsins veltu því fyrir sér hvað væri hægt að gera í stöðunni. Svo fór að ákveðið var að nota stærstan hluta stjórnarskránnar sem hafði verið hafnað til að breyta bæði Maastricht og Rómar sáttmálunum og nefna Lissabon sáttmálann.
Minnug þess hvernig lýðræðislegar þjóðaratkvæðagreiðslur höfðu farið með hina stjórnarskránna ákváðu hinsvegar aðildarríkin nú að það væri í höndum þjóðþinganna að samþykkja sáttmálann. Einungis í Írlandi var haldin þjóðaratkvæðagreiðsla um sáttmálann, vegna þess að írska stjórnarskráin heimilaði ekki þinginu að samþykkja sáttmálann án þjóðaratkvæðagreiðslu. Lissabon sáttmálanum var hafnað í írsku þjóðaratkvæðagreiðslunni 12, júni 2008. Eins og gefur að skilja var ESB ekki ánægt með þessa niðurstöðu og ýmislegt var látið flakka t.d. í Evrópuþinginu.
Segja má að skilaboðin til írsku þjóðarinnar hafi verið einföld „þið kjósið þar til að þið samþykkið“ og miklum þrýstingi var beitt bæði á stjórnvöld og almenning. Ekki leið meira en rúmt eitt ár þar til haldin var önnur þjóðaratkvæðagreiðsla um sama hlutinn á Írlandi þar sem Lisbon sáttmálinn var samþykktur. Sáttmálinn var svo formlega tekinn í gildi 1. desember 2009.
Þjóðaratkvæðagreiðslur um jafn mikilvæg málefni og stjórnarskrá eru sjálfsögð mannréttindi. Það eru einnig sjálfsögð mannréttindi að niðurstöður þjóðaratkvæðagreiðslna séu virtar. Dæmið hér að ofan sýnir hvaða augum lýðræðið er litið innan ESB og hjá aðildarþjóðum þess. Var stjórnarskrá ESB tekin upp með lýðræðislegum hætti? Dæmi nú hver fyrir sig.
Elís Svavarsson
Varamaður í stjórn Ísafoldar
